YÜKSEK SICAKLIK
Isıya dayanıklı paslanmaz çelikler
Isıya dayanıklı paslanmaz çelikler fırın iç parçalarında, tavlama kutularında, brülörlerde ve sıcak gaz ekipmanlarında kullanılır. Östenitik 309S, 310S ve 314 ile ferritik 1.4762 ve 446 bu grubun bilinen üyeleridir.
Oksitlenme direnci ve sıcak dayanım ayrı özelliklerdir
Fırındaki ince bir levha gazı yönlendirir; bir askı ise parça taşır. Levhada yüzeyin oksitlenmeye direnmesi, askıda buna ek olarak sıcakken yük taşıyabilmesi önemlidir. Sıcak metal sürekli yük altında zamanla eğilebilir veya uzayabilir; buna sürünme denir ve ayrı verilerle değerlendirilir.
Bu yüzden aynı fırında farklı çelikler bulunabilir. Kullanım sıcaklığı tek başına seçimi belirlemez; gazın içeriği, ısınıp soğuma sıklığı ve parçanın taşıdığı yük de etkilidir.
Östenitik ısı çelikleri: 309S, 310S, 314, 153 MA ve 253 MA
309S / 1.4833 ve 310S / 1.4845 yüksek krom ve nikel içerir; krom yüzeyde koruyucu oksit tabakası oluşmasına katkı sağlar. 314 / 1.4841’de daha fazla silisyum bulunur; uygun oksitleyici gazlarda yüzeyin korunmasına ek katkı verir. 309 adıyla görülen 1.4828 ise silisyum miktarı farklı ayrı bir çeliktir.
1.4835 (253 MA) ve 1.4818 (153 MA) silisyum, azot ve az miktarda seryum içerir. Silisyum ve seryum koruyucu tabakaya, azot dayanıma katkı sağlar; tekrar tekrar ısınıp soğuyan fırın parçalarında kullanılırlar. Benzer ticari adlar aynı bileşim anlamına gelmez.
Ferritik ısı çelikleri: 1.4742, 1.4762 ve 446
1.4742 ve 1.4762 krom, alüminyum ve silisyum içerir; alüminyum ve silisyum sıcak ortamda yüzeyin korunmasına katkı sağlar. 1.4762’de daha çok krom vardır. Ferritik ısı çelikleri östenitik olanlardan daha az genleşir; uzun fırın parçalarında ve koruyucu borularda bu yararlıdır. Mıknatısa çekilmeleri ısıya dayanıklı olmadıkları anlamına gelmez.
Düşük genleşme ne sağlar?
Metal ısınınca uzar. Uzun bir fırın parçasında veya geniş levhada bu değişim belirgin olabilir. Ferritik paslanmazlar, yaygın östenitik ısı çeliklerinden daha az uzar ve genellikle ısıyı daha iyi iletir. Bu farklar, parçanın sıcak ve soğuk bölgeleri arasında önem taşır.
Ferritik çelikleri mıknatıs çeker. Bu, malzemenin paslanmaz veya ısıya dayanıklı olmadığı anlamına gelmez; ait olduğu çelik ailesinin bir özelliğidir. Aşağıdaki örnek, iki farklı çelikte ısınmayla oluşan uzamayı karşılaştırır.
| Bir metrelik serbest parça | 20–600 °C ortalama katsayı (10⁻⁶/K) | Hesaplanan uzama |
|---|---|---|
| 1.4742 — ferritik | 12,0 | Yaklaşık 6,96 mm |
| 309S / 1.4833 — östenitik | 18,0 | Yaklaşık 10,44 mm |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
İki parça da 20 °C’de 1000 mm uzunluğundadır. Hesapta her yerlerinin 600 °C’ye ulaştığı ve bağlantılarla engellenmeden uzayabildiği varsayılır. Uzama = başlangıç boyu × ortalama genleşme katsayısı × 580 °C sıcaklık farkı.
Katsayılar EN 10095:1999, Ek B, Tablo B.5’teki yol gösterici verilerdir. Hesaplanan uzama, montajda bırakılacak boşluğu, ölçü toleransını veya taşınabilecek yükü belirlemez. Kaynaklı veya hareketi engellenen parçalar farklı davranabilir. Daha az uzama, tek başına daha uzun fırın ömrü sağlamaz.
BSI — BS EN 10095:1999 — Ek B, Tablo B.5: 1.4742 ve 1.4833 için 20–600 °C ortalama doğrusal genleşme. Uzama değerleri bu katsayılardan hesaplanan örneklerdir; deneyde ölçülmüş parça sonuçları değildir.
309S, 1.4835 ve 1.4818 nerede ayrılır?
309S, 1.4835 ve 1.4818, östenitik ısıya dayanıklı paslanmazlardır. Nikel içerirler; 1.4835 ve 1.4818’de ayrıca silisyum, azot ve seryum bulunur. Sıcakken yük taşıma ve gazla temas davranışları ferritiklerden farklıdır.
Bu çelikler benzer fırın parçalarında yer alabilir. Yine de yalnız en yüksek sıcaklık rakamı, hangisinin daha uygun olduğunu açıklamaz. Isınınca uzama, yüzeyin sıcak gaza direnci ve sıcakken taşıdığı yük ayrı özelliklerdir.
1.4713 ve 1.4763 aynı grupta mı?
1.4713 / X10CrAlSi7, %6–8 krom içeren ferritik bir ısı çeliğidir. Alüminyum ve silisyum, sıcak havada yüzeyin oksitlenmeye direnmesine katkı sağlar. Kromu, paslanmaz çelikler için genel kabul edilen sınırın altındadır. Bu yüzden katalogda alaşımlı çelikler arasında yer alır. Sıcak havaya direnmesi, ıslak ortamda da aynı korumayı sağladığı anlamına gelmez.
1.4763 / X8Cr24 ise %23–26 krom içerir ve ferritik paslanmaz çeliktir. 446 ailesiyle ilişkilidir, ancak 1.4749 / X18CrN28 ile bileşimi aynı değildir. Benzer sıcaklıklarda kullanılabilmeleri, aynı malzeme olduklarını göstermez; temas ettikleri gaz da önemlidir.
| Kalite | Krom aralığı | Temel ayrım |
|---|---|---|
| 1.4713 | %6–8 | Isıya dayanıklı alaşımlı çelik |
| 1.4763 | %23–26 | Yüksek kromlu ferritik paslanmaz |
| 1.4749 | %26–29 | Farklı karbon ve azot sınırları |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Krom miktarları kütlece yüzde olarak verilmiştir. 1.4713 ve 1.4749 değerleri, EN 10095:1999, Tablo 1’deki döküm numunesi analiz sınırlarıdır. 1.4763 / X8Cr24 için %23–26 aralığı ise Rodacciai’nin tel ürün belgesinden gelir. Üç satır aynı kaynaktan alınmış değildir.
BSI — BS EN 10095:1999 — Tablo 1: 1.4713 ve 1.4749 kimyası.
Rodacciai — Stainless Steel Solutions (PDF) — Basılı s.58 / PDF s.59: X8Cr24 / 1.4763 tel kaydı ve krom aralığı. Burada yalnız kimlik ve bu aralık kullanılmıştır; belgedeki diğer işlem veya mekanik satırlar aktarılmamıştır.
309S: sıcak gazlarla temas eden parçalar
309S / 1.4833; fırın iç parçalarında, metalleri tavlamak için kullanılan kutularda ve sıcak gaz levhalarında yer alır. Krom ve nikel içeren östenitik paslanmaz çelik ailesindedir. Krom, yüzeyde koruyucu bir oksit tabakası oluşmasına katkı sağlar.
309 adıyla birlikte görülebilen 1.4828 ise silisyum miktarı farklı olan ayrı bir çeliktir. 1.4833’ün ikinci EN numarası değildir.
1.4835: değişken sıcaklıklardaki ekipmanlar
1.4835 / S30815, 253 MA ticari adıyla da bilinir. Silisyum, azot ve az miktarda seryum içerir. Silisyum ve seryum yüzeydeki koruyucu tabakaya, azot ise dayanımına katkı sağlar.
Bu özellikler, tekrar tekrar ısınıp soğuyan fırın parçalarında yararlıdır. Isıtma boruları, sıcak malzeme taşıyan düzenekler ve fırın iç elemanları kullanım örnekleridir. Bu parçalarda hem yüzeyin korunması hem de sıcakken yük taşıma önem taşıyabilir.
1.4818: 153 MA adıyla bilinen ayrı çelik
1.4818 / S30415, 153 MA ticari adıyla bilinir. Krom ve nikelin yanında silisyum, azot ve seryum içerir. Fırın ve ısıtma ekipmanlarında, sıcak yüzeyin korunması ve dayanım için kullanılır.
153 MA ile 253 MA adları benzerdir, ancak çelikler aynı değildir. Krom ve diğer elementlerin miktarları farklıdır. Sac ve levha biçimleri, geniş yüzeyli fırın iç parçalarında kullanılabilir.
Bileşimdeki farkı görmek
Aşağıdaki tablo, 309S, 153 MA ve 253 MA’daki silisyum, azot ve seryum miktarlarını karşılaştırır. Bu elementlerin sıcak yüzeyin korunmasında ve dayanımda farklı katkıları vardır. Benzer ticari adlar, aynı bileşim anlamına gelmez.
| Malzeme | Silisyum (Si) | Azot (N) | Seryum (Ce) |
|---|---|---|---|
| 309S / 1.4833 | ≤ 1,00 | ≤ 0,11 | Bu satırda sınır verilmez |
| 153 MA / 1.4818 | 1,00–2,00 | 0,12–0,20 | 0,03–0,08 |
| 253 MA / 1.4835 | 1,40–2,50 | 0,12–0,20 | 0,03–0,08 |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Kaynak: EN 10095:1999, Tablo 2. Değerler döküm numunesinin analiz sınırlarıdır ve kütlece yüzde olarak verilmiştir. Üreticinin tipik bileşimi veya belirli bir partinin ölçüm sonucu değildir. 309S için seryum sınırının yazmaması, hiç seryum bulunmadığı anlamına gelmez.
Tabloda yalnız üç element vardır; tam bileşim tablosunun yerini almaz. Azot ve seryum aralıkları aynı olsa da 153 MA ile 253 MA’nın bütün özellikleri aynı değildir. Bu yüzdelerden bir parçanın ömrü veya taşıyabileceği yük hesaplanamaz.
BSI — BS EN 10095:1999 — Tablo 2: 1.4833, 1.4818 ve 1.4835. Döküm analizi ve standarttaki ürün kapsamı; ASTM kabul şartı olarak aktarılmaz.
Outokumpu — Therma broşürü, 2017 (PDF) — s.4 ve 7–10: malzeme kimlikleri, fırın kullanım örnekleri ve oksitlenme/sıcak yük ayrımı. Broşürün tipik kimyası, yukarıdaki standart sınırlarıyla aynı veri türü değildir.
Oksit tabakası ve 314’te silisyumun katkısı
Metal sıcakken yüzeyinde oksit tabakası oluşur. Tabaka yüzeye bağlı kalıp koruma sağladığında, altındaki metalin gazla doğrudan temasını azaltır. Dökülürse yeni metal yüzeyi açığa çıkabilir. Oksitlenme direnci, bu korumanın sıcak ortamda ne kadar iyi sürdüğünü anlatır.
310S’nin krom ve nikel içeriği sıcak kullanımda önemlidir. 314’teki daha yüksek silisyum, uygun oksitleyici gazlarda, yani metal yüzeyini oksitleyen ortamlarda, ek katkı sağlar. Gaz yönlendirme levhaları ve fırın iç parçaları bunun yararlı olabildiği yerlerdir.
Oksijen, karbon ve kükürt içeren gazlar yüzeyi farklı etkileyebilir. Isınıp soğuma ve yüzeyde biriken maddeler de koruyucu tabakayı etkiler. Bu yüzden 314’ün silisyumu her fırında daha iyi sonuç anlamına gelmez.
| Kalite | EN numarası | Silisyum sınırı, kütlece % |
|---|---|---|
| 310S | 1.4845 | ≤ 1,50 |
| 314 | 1.4841 | 1,50–2,50 |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Kaynak: EN 10095:1999, Tablo 2; döküm numunesi analiz sınırları. Sayılar üreticinin tipik bileşimi veya belirli bir partinin ölçümü değildir. İki aralık %1,50’de buluşur. Bu nedenle her 314 parçasının her 310S parçasından daha çok silisyum içerdiği söylenemez.
Silisyum karşılaştırması, yukarıdaki yüzey davranışı açıklamasını destekler. Tek başına hangi parçanın daha uzun dayanacağını veya hangi yükü taşıyacağını göstermez.
BSI — BS EN 10095:1999 — Tablo 2: 1.4845 ve 1.4841, silisyum için döküm analizi sınırları. Tam kimya ve diğer ürün şartları ayrı kapsam taşır.
Taşıyıcı, sepet ve askılarda sıcak dayanım
Sıcak metal sürekli yük altında zamanla eğilebilir veya uzayabilir. Buna sürünme denir. Sıcaklık, yükün malzemede oluşturduğu gerilme ve süre sonucu etkiler. Sepet, taşıyıcı ve askıların yüzey kadar yük altındaki biçimlerini de koruması gerekir.
İki destek arasındaki uzun bir çubukta, desteklerin uzaklığı ve yükün nerede durduğu eğilmeyi etkiler. Daha kısa veya farklı desteklenen çubuk aynı yükte başka türlü davranabilir. Bu nedenle parçanın kalınlığı ve biçimi de önemlidir.
Oksitlenme direnci ile sürünme dayanımı aynı özellik değildir. Yüzeyi iyi korunan bir parça, uzun süreli yük için yine de ayrı mekanik verilere ihtiyaç duyar. Bu veriler ilgili sıcaklık ve süreye ait olmalıdır.
Isınma ve soğuma parçayı nasıl etkiler?
Fırın açılıp kapandığında veya yüklenirken metal ısınıp soğur; uzar ve kısalır. İnce bölgeler kalın bölgelerden daha hızlı ısınabilir. Bağlantılar hareketi engellerse o bölgelerde ek zorlanmalar oluşur. Bu yüzden parçanın şekli ve bağlantıları da ısınma davranışını etkiler.
Kaynaklı gövdede dikişin yeri ve parça kalınlığının değiştiği geçişler önemlidir. Ana metal, kaynak metali ve bağlantı birlikte ısınıp soğur. Özellikle ince sacda, birleşimin bu hareketi karşılayabilmesi önem taşır.
Sac, levha ve çubuktan üretim
Sac ve levhadan kapak, kılıf, gaz yönlendirme parçası ve kaynaklı gövde yapılabilir. Çubuklar ise askı, mil ve bağlantı parçalarına işlenir. Sac işlerinde kesme, bükme ve kaynak; çubukta tornalama, delme ve frezeleme öne çıkar.
Her iki çelik de şekillendirme sırasında sertleşebilir; buna pekleşme denir. Soğuk bükümden sonra bir sonraki büküm için daha fazla kuvvet gerekebilir. İşleme sırasında kesici takımın yüzeye sürtünmesi de sonraki kesimde karşılaşılacak tabakayı sertleştirebilir. Düzenli kesme ve etkili soğutma bu nedenle önemlidir.
Kaynakla birleştirilen parçalarda, yüzeydeki oksitler ve üretim kalıntıları son yüzey işlemlerinde ele alınır. Malzemenin fırındaki işi kadar, kesilip şekillendirilmesi ve birleştirilmesi de bitmiş parçayı etkiler.
Kazan borularında 304HCu ve 310HCbN
Fırın levhasıyla basınç altında çalışan kazan borusu aynı işi yapmaz. 304HCu / S30432 ve 310HCbN / S31042, buharı daha yüksek sıcaklığa çıkaran kızdırıcı ve yeniden kızdırıcı borularında kullanılan östenitik çeliklerdir. Genel 304 veya 310S ile aynı malzeme sayılmazlar.
| Aile / UNS | Ayırt edici alaşım yaklaşımı | İlgili kapsam |
|---|---|---|
| 304HCu / S30432 | Bakır, niyobyum ve azot katkısı | ASTM/ASME A/SA-213; 1.4907 / VdTÜV 550 |
| 310HCbN / S31042 | Yüksek krom-nikel; niyobyum ve azot | ASTM/ASME A/SA-213; 1.4952 / VdTÜV 546 |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Avrupa tanımları 1.4907 / X10CrNiCuNb18-9-3 ve 1.4952 / X6CrNiNbN25-20’dir. Üretici belgelerinde sırasıyla VdTÜV 550 ve 546 kapsamlarıyla da yer alırlar. ASTM/ASME boru şartlarıyla bu Avrupa tanımlarının bütün kabul şartları aynı değildir. Belirli ticari ürünlerin ek özellikleri, bu ailelerdeki her ürüne uygulanmaz.
Tubacex — Power Generation (PDF) — s.7: üreticinin boru aileleri tablosunda 30432 / 1.4907 / VdTÜV 550 ve 310HCbN / 1.4952 / VdTÜV 546. Bu bağlantılar bütün standartların kabul şartlarını eşitlemez; ticari ürünlerin özellikleri kendi kapsamlarıyla değerlendirilir.
Bu gruptaki kaliteler
Bu ailedeki kalitelerin EN, AISI / SAE, UNS ve JIS tanımları. Farklı sistemlerdeki karşılıklar, bütün standart gereksinimlerinin aynı olduğu anlamına gelmez.
| Kalite / Alaşım | EN / W.Nr. | AISI / SAE | UNS | JIS | Kalite sayfası |
|---|---|---|---|---|---|
| Isıya dayanıklı paslanmaz çelikler11 kalite | |||||
| Kalite sayfası | |||||
| 309SIsıya dayanıklı östenitik paslanmaz | 1.4833X12CrNi23-13 / X7CrNi23-14 | 309S | S30908 | SUH309 | |
| X15CrNiSi20-12Isıya dayanıklı · Silisyum katkılı | 1.4828X15CrNiSi20-12 | — | — | — | |
| 310SYüksek sıcaklık uygulamaları | 1.4845X8CrNi25-21 / X12CrNi25-21 | 310S | S31008 | SUS310S | |
| 314Isıya dayanıklı kalite | 1.4841X15CrNiSi25-21 / X15CrNiSi25-20 | 314 | S31400 | — | |
| 1.4835Isıya dayanıklı · Azot ve silisyum içeren | 1.4835X9CrNiSiNCE21-11-2 | — | S30815 | — | |
| 1.4818Isıya dayanıklı · UNS S30415 | 1.4818X6CrNiSiNCe19-10 | — | S30415 | — | |
| 1.4742Krom-alüminyum-silisyum · Ferritik | 1.4742X10CrAlSi18 / X10CrAl18 | — | — | — | |
| 1.4762Yüksek kromlu · Krom-alüminyum-silisyum | 1.4762X10CrAlSi25 / X10CrAl24 | — | — | — | |
| 446Yüksek kromlu · Isıya dayanıklı ferritik | 1.4749X18CrN28 | 446 | S44600 | SUH446 | |
| 446 / X8Cr24Ferritik · Yüksek krom | 1.4763X8Cr24 | 446 | S44600 | — | |
| 1.4713Ferritik · Isıya dayanıklıX10CrAl7 | 1.4713X10CrAlSi7 | — | — | — | |
Sık sorulan sorular
Isıya en dayanıklı paslanmaz çelik hangisi?
Tek bir cevap yoktur. 310S ve 314 yüksek krom ve nikelle öne çıkar; 253 MA tekrarlı ısınmada, ferritik 1.4762 ve 446 bazı sıcak gaz ortamlarında tercih edilir. Seçim gazın içeriğine, yüke ve süreye bağlıdır.
309S ile 310S arasındaki fark nedir?
310S, 309S’e göre daha fazla krom ve nikel içeren östenitik bir ısı çeliğidir. İkisi de fırın parçalarında kullanılır.
Isıya dayanıklı paslanmaz mıknatıs tutar mı?
Östenitik 309S, 310S ve 314 tavlı hâlde genellikle tutmaz; ferritik 1.4742, 1.4762 ve 446 ise mıknatısa çekilir. Bu ısıya dayanımı belirlemez.
Oksitlenme direnci ile sürünme dayanımı aynı mı?
Hayır. Oksitlenme direnci yüzeyin sıcak gazda korunmasını, sürünme dayanımı ise sıcak metalin uzun süre yük altında biçimini korumasını anlatır.
İHTİYACINIZI BİRLİKTE NETLEŞTİRELİM
Sıradaki projeniz için
doğru başlangıç.
Avrupa menşeli ve EN 10204 3.1 belgeli malzeme ihtiyacınız için ekibimizle doğrudan görüşebilir, projenize uygun tedarik seçenekleri hakkında bilgi alabilirsiniz.
Teklif talebi