ÖLÇÜ VE GEÇMELER
Tolerans hesaplama.
ISO 286’ya göre yuvarlak, altıköşe, kare ve lama ölçüleri için alt–üst sınırlar. Mil ve delik toleransları ile boşluk, sıkılık ve geçişli geçme hesabı.
Ölçü ve tolerans
Tolerans koduyla hızlı giriş
Örnekler: 20 h9 · 25 H7/g6
Doğrulanmış tablo kapsamı: 0 < ölçü ≤ 3150 mm; aralık ve sınıflar seçime göre sınırlıdır. Listeler ölçüye göre değişir. Sınıf seçimi bir teslim toleransı taahhüdü değildir.
TOLERANS HESABI
Ölçü sınırları
Çap
h9- En küçük ölçü
- 19,948 mm
- En büyük ölçü
- 20 mm
- Alt sapma
- -52 µm (-0,052 mm)
- Üst sapma
- 0 µm (0 mm)
- Tolerans genişliği
- 52 µm (0,052 mm)
Ölçüm kontrolü
Bu kontrol yalnız sayısal ölçü sınırlarını karşılaştırır; ölçüm belirsizliği veya şekil toleransını değerlendirmez.
Sonuç, seçilen ISO sınıfının ölçü sınırlarını gösterir. Ovalik, doğrusallık, yüzey pürüzlülüğü ve sıcaklık etkileri bu hesabın kapsamında değildir.
Ölçünün yanında yazan sınıf ne anlatır?
20 mm bir parçanın nominal ölçüsüdür; h9 ise bu ölçünün hangi sınırlar arasında kalabileceğini belirtir. ISO tolerans hesaplama, harf ve rakamla verilen bu tanımı en küçük ölçü, en büyük ölçü ve sapma değerlerine çevirir. Böylece teknik resimde veya ürün bilgisinde görülen bir sınıfın milimetre karşılığı doğrudan görülebilir.
Harf tolerans aralığının nominal ölçüye göre konumunu, rakam ise genişliğini belirleyen dereceyi gösterir. Aynı ölçüde h9 ile h11 farklı genişlikte aralıklar verir. Aynı sınıfın sayısal değeri de ölçü büyüdükçe değişebilir; yalnız sınıf adını bilmek, sonucu hesaplamak için yeterli değildir.
Yuvarlak, altıköşe, kare ve lama toleransı
Yuvarlak çubukta hesap çap üzerinden yapılır. Altıköşede kullanılan ölçü, karşılıklı iki düz yüzeyin arasındaki anahtar ağzıdır; köşeden köşeye uzaklık değildir. Karede kenar ölçüsü esas alınır. Bu kesitlerde aynı ISO sınıfı seçilebilse de ölçünün kesitin neresini tarif ettiği değişir.
Lama tolerans hesabında genişlik ve kalınlık iki ayrı ölçüdür. Örneğin 50 × 10 mm kesitte, 50 mm genişlik ile 10 mm kalınlık kendi ölçü aralıklarına göre hesaplanır. İkisinde aynı sınıf kullanılsa bile tolerans genişlikleri aynı olmak zorunda değildir. Kesit seçimi ölçüyü tarif eder; ürüne kendiliğinden bir tolerans sınıfı atamaz.
Tolerans sınıfı h9 için izin verilen sapma kaç milimetredir?
20 mm h9 dış ölçü için üst sapma sıfır, alt sapma −0,052 mm’dir. En büyük ölçü 20,000 mm, en küçük ölçü 19,948 mm olur. İki sınır arasındaki fark 0,052 mm, yani 52 µm’dir. Bu aralık ±0,052 mm anlamına gelmez; h sınıfında aralık nominal ölçünün alt tarafındadır.
Tolerans tablosundaki ölçü aralıkları da sonucun bir parçasıdır. “18 mm üzeri, 30 mm dahil” aralığına 20 mm ve tam 30 mm girer; tam 18 mm ise önceki aralıkta değerlendirilir. Bu nedenle sınırdaki ölçülerde bir üst satırı kullanmak farklı ve hatalı bir sonuç verebilir.
Delik–mil geçme hesabı ne gösterir?
Tek ölçü hesabı bir parçanın sınırlarını verir. Geçme hesabı ise aynı nominal ölçüdeki delik ve mili birlikte ele alır. H7/g6 gibi bir gösterimde H7 deliğin, g6 milin sınıfıdır. En küçük delik ile en büyük mil, en dar birleşimi; en büyük delik ile en küçük mil, en geniş birleşimi oluşturur.
Boşluklu geçmede izin verilen ölçüler arasında boşluk kalır veya sınırda sıfıra iner. Sıkı geçmede mil delikten büyüktür; geçiş geçmesinde ise gerçek ölçülere göre boşluk da sıkılık da oluşabilir. Hesaplanan aralık, birleşimin boyutsal durumunu anlatır. Tek başına uygun yükü, dönme hızını veya montaj kuvvetini belirlemez.
Malzeme kalitesi ile tolerans aynı şey değildir
303, 316L veya 17-4 PH gibi kalite adları malzemenin kimliğini anlatır. h9 ya da H7 ise boyut sınırlarını tanımlar. Aynı nominal ölçü ve ISO sınıfı için hesaplanan tolerans, paslanmaz çelik veya başka bir metal seçilmesiyle değişmez. Buna karşılık aynı kalitedeki iki ürün farklı boyut toleranslarına sahip olabilir.
Boyut toleransı; yüzey pürüzlülüğü, doğruluk, yuvarlaklık veya köşe biçiminin tamamını tarif etmez. Hesaplayıcı, seçilen ölçü ve sınıfın sınırlarını gösterir. Malzeme ağırlığı ise ayrı bir hesaptır: kesit ve boyun yanında yoğunluk bilgisi de gerekir. Aynı kesit ölçülerinin ağırlık aracına aktarılması, bu iki bilgiyi birlikte incelemeyi kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
ISO tolerans hesaplamak için malzeme kalitesi gerekli mi?
Hayır. Boyut toleransı hesabında nominal ölçü ile tolerans sınıfı yeterlidir. Kalite adı malzemenin özelliklerini anlatır; ISO 286 sınıfının sayısal sınırlarını değiştirmez.
h7 ile H7 arasındaki fark nedir?
Küçük h dış ölçü veya mil, büyük H iç ölçü veya delik için kullanılır. h sınıfında üst sapma sıfırdır; H sınıfında alt sapma sıfırdır. Bu nedenle aynı nominal ölçüde h7 ve H7, sıfır çizgisinin farklı taraflarında yer alır.
h9 ile h11 toleransı arasındaki fark nedir?
Aynı nominal ölçüde h11, h9’dan daha geniş bir ölçü aralığı verir. İkisinde de üst sınır nominal ölçüdür; fark alt sınıra yansır. Daha dar aralık, malzemenin daha yüksek korozyon direncine veya dayanımına sahip olduğu anlamına gelmez.
20 mm h9 ölçü sınırları nedir?
20 mm h9 için sınırlar 19,948–20,000 mm’dir. Alt sapma −52 µm, üst sapma 0 µm ve toplam tolerans genişliği 52 µm olur.
Altıköşe toleransında köşeden köşeye ölçü mü kullanılır?
Hayır. Altıköşe çubuk için anahtar ağzı, karşılıklı düz yüzeyler arasındaki uzaklıktır. Köşeden köşeye alınan ölçü daha farklı bir geometrik büyüklüktür ve anahtar ağzı yerine kullanıldığında hesap yanlış ölçüye uygulanmış olur.
Lamanın genişliği ile kalınlığı aynı toleransta mı hesaplanır?
Genişlik ve kalınlık ayrı hesaplanır; her biri için farklı sınıf seçilebilir. Aynı sınıf seçildiğinde de iki ölçü farklı standart aralıklara giriyorsa sayısal toleransları farklı çıkabilir.
H7/g6 geçme hesabı ne anlama gelir?
H7/g6, aynı nominal ölçüde H7 delik ile g6 milin birlikte değerlendirilmesidir. Araç her iki parçanın ölçü sınırlarını ve bu sınırların oluşturduğu en küçük ve en büyük boşluğu hesaplar.
Tolerans sonucu artı–eksi değer midir?
Hayır. Bazı aralıklar nominal ölçünün altında, bazıları üstünde, bazıları da iki tarafında yer alır. Sonucun alt ve üst sapma olarak okunması gerekir. Toplam tolerans genişliği, otomatik olarak ± işaretiyle yazılabilecek bir değer değildir.
Bir mikrometre kaç milimetredir?
1 µm, 0,001 mm’dir. Örneğin 52 µm = 0,052 mm olur. Ölçü sınırlarını milimetre, küçük sapmaları mikrometre cinsinden görmek aynı sonucu iki farklı ölçekte okumayı sağlar.
Sonuç, ürünün bu toleransla teslim edildiğini gösterir mi?
Hayır. Hesap, seçilen sınıfın boyutsal karşılığını gösterir. Belirli bir ürünün teslim toleransı; ürün tanımı ve geçerli şartlarıyla belirlenir. Hesaplanan bir h9 aralığı, bütün yuvarlak çubukların h9 olduğu anlamına gelmez.
ISO 286 ile ISO 2768 arasındaki fark nedir?
ISO 286, h9 ve H7 gibi sınıflarla tek tek tanımlanan ölçülerin toleranslarını ve geçmeleri kapsar. ISO 2768 ise ayrıca tolerans yazılmamış ölçüler için genel toleranslarla ilgilidir. Bu araç ISO 286 hesabı yapar; ISO 2768 genel tolerans tablosunun yerine geçmez.