Bu yazıda
Aynı ölçü adı, farklı gerçek ölçüler
Bir milin üzerinde veya teknik resminde 20 mm yazması, ölçünün yalnızca 20,000 mm olabileceği anlamına gelmez. Nominal ölçü ortak bir başlangıç noktasıdır. Tolerans ise parçanın bu başlangıca göre ne kadar küçük veya büyük olabileceğini tanımlar. İki parçanın aynı ölçü adıyla anılması, birbirlerine aynı biçimde oturacaklarını tek başına anlatmaz. Birleşimde hissedilen boşluk ya da sıkılık, her ikisinin gerçek ölçüsüne bağlıdır.
ISO gösterimi bu sınırları kısa bir kodla ifade eder. h9 veya H7 gibi bir sınıf, nominal ölçüyle birlikte okunduğunda anlam kazanır. 10 mm h9 ile 100 mm h9 aynı harf ve rakamı taşısa da izin verilen farkın milimetre karşılığı aynı değildir. Bu yüzden yalnız bir sınıf adına bakmak yerine ölçüyle birlikte hesaplanan alt ve üst sınırlar üzerinden düşünmek daha somut bir sonuç verir.
Harf konumu, rakam aralığın genişliğini anlatır
Küçük harfler mil ve dış ölçüler, büyük harfler delik ve iç ölçüler için kullanılır. Bu nedenle h7 ile H7 aynı tanım değildir. h için en büyük ölçü nominal ölçüye eşittir; aralık aşağı yönde uzanır. H için en küçük ölçü nominal ölçüye eşittir; aralık yukarı yönde uzanır. Harfin büyük veya küçük yazılması, hesapta doğrudan etkisi olan bir ayrımdır.
Rakam, tolerans derecesini belirtir. Aynı nominal ölçüde h9, h11’e göre daha dar bir aralıktır. Bu fark, daha dar veya daha geniş boyut sınırları anlamına gelir; alaşımın kalitesiyle ilgili bir sıralama değildir. 303 ve 316L gibi malzeme adları farklı bir soruyu cevaplar. Biri malzemenin kimliğini, diğeri ölçüsünün izin verilen değişimini anlatır.
Dört kesitte ölçü nereden alınır?
Yuvarlakta çap, karede bir kenarın karşılıklı yüzeyler arasındaki ölçüsü kullanılır. Altıköşede anahtar ağzı, iki karşılıklı düz yüzeyin uzaklığıdır. Köşeler arasındaki en büyük uzaklıkla karıştırılması, doğru sınıf seçilse bile yanlış boyutun hesaplanmasına yol açar. Kesit biçimi, araca verilen ölçünün hangi yüzeyleri tarif ettiğini belirler.
Lamada genişlik ile kalınlık ayrı ayrı değerlendirilir. 50 × 10 mm bir kesitte her iki boyuta h9 atanmış olması, ikisinin de aynı miktarda küçülebileceği anlamına gelmez. Ölçüler farklı tablo aralıklarına girebilir. Bu yaklaşım, tek bir “lama toleransı” sayısı yerine genişlik ve kalınlığın gerçek sınırlarını ayrı görmeyi sağlar.
İki ölçü aralığı birleştiğinde
Delik–mil geçme hesabında iki ayrı aralık birlikte okunur. En küçük delik ve en büyük mil en dar birleşimi, en büyük delik ve en küçük mil ise en geniş birleşimi verir. Delik her durumda mil kadar veya daha büyükse boşluklu geçme oluşur. Mil bütün izin verilen birleşimlerde delikten büyükse sıkı geçme söz konusudur. Aralıklar örtüşüyorsa gerçek ölçülere bağlı olarak iki sonuç da görülebilir; buna geçiş geçmesi denir.
H7/g6 gibi bir gösterim, bu iki parçayı tek satırda tanımlar. Hesaplayıcının verdiği boşluk veya sıkılık aralığı, ölçüler arasındaki geometrik farktır. Aynı sonuç, farklı düzeneklerin aynı kuvvetle monte edileceği veya aynı yükü taşıyacağı anlamına gelmez. Tolerans hesabının güçlü olduğu konu, boyut sınırlarını ve bunların birlikte oluşturduğu aralığı görünür hale getirmesidir.