TOLERANS ANALİZİ
Tolerans zinciri ve tolerans yığılması analizi
Parçaların ölçülerini, toleranslarını ve boşluğu büyütüp küçültmelerine göre yönlerini girin; montajdaki boşluğun en kötü durumda ve istatistiksel olarak hangi aralıkta kalacağını görün. Toleransı ISO 286 sınıfıyla (h9, H7) da yazabilirsiniz.
Ölçü zinciri
“+” boşluğu büyüten, “−” küçülten ölçüdür; düğmeye basarak yönü değiştirin. Simetrik toleransta yalnız sayıyı yazmanız yeterlidir (0,05 = ±0,05); farklı sapmalar için “+0,2/−0,1”, ISO 286 sınıfı için “h9, H7, g6” yazın.
EN KÖTÜ DURUM VE RSS
Kapanış ölçüsü (boşluk)
- En kötü durum (min … max)
- −0,050 … 0,450 mm
- En kötü durum toleransı
- ± 0,250 mm
- İstatistiksel (RSS)
- 0,200 ± 0,132 mm
- RSS (min … max)
- 0,068 … 0,332 mm
En kötü durumda boşluk eksiye düşüyor: parçalar sıkışabilir (girişim).
Toleransa katkı (en kötü durum)
Tolerans zinciri (tolerans yığılması) nedir?
Bir montajda parçaların ölçüleri art arda eklenir ve aralarında bir kapanış ölçüsü oluşur: boşluk, çakışma veya bir yüzeyin konumu. Her ölçünün toleransı bu kapanış ölçüsüne aktarılır; buna tolerans zinciri veya tolerans yığılması denir. Tek tek doğru üretilmiş parçalar, toleransları aynı yöne birikince montajda sıkışabilir ya da fazla boşluk bırakabilir. Tolerans analizi bu riski üretimden önce gösterir.
Tolerans analizi nasıl yapılır?
1) İncelenecek kapanış ölçüsünü (ör. boşluk) belirleyin. 2) Bu boşluktan başlayıp parçalar üzerinden tekrar boşluğa dönen ölçü zincirini çizin. 3) Boşluğu büyüten ölçülere “+”, küçültenlere “−” yön verin. 4) Anma boşluk, ölçülerin yönlü toplamıdır. 5) En kötü durum ve RSS yöntemiyle aralığı hesaplayın ve gereken boşlukla karşılaştırın.
Örnek: 50 ± 0,1 mm gövdeye 20, 15 ve 14,8 mm (her biri ± 0,05) üç parça diziliyor. Anma boşluk 50 − 20 − 15 − 14,8 = 0,2 mm’dir. En kötü durumda boşluk −0,05 ile 0,45 mm arasında değişir; eksi değer, parçaların sıkışabileceğini gösterir. RSS yöntemiyle aralık 0,068 … 0,332 mm’dir.
En kötü durum (worst case) yöntemi
En kötü durumda bütün ölçüler aynı anda boşluğu en çok büyütecek veya küçültecek sınırdadır. En büyük boşluk, “+” ölçülerin üst sınırlarıyla “−” ölçülerin alt sınırlarından; en küçük boşluk tersinden bulunur. Kapanış toleransı ölçü toleranslarının toplamıdır. Yöntem güvenlidir ve az sayıda parçalı zincirlerde, emniyet açısından kritik montajlarda kullanılır; parça sayısı arttıkça gereğinden dar toleranslar ister.
İstatistiksel (RSS) yöntem
RSS (root sum square, kareler toplamının karekökü) yönteminde kapanış toleransı T = √(t₁² + t₂² + … + tₙ²) olur; tᵢ her ölçünün yarı tolerans aralığıdır. Ölçüler birbirinden bağımsız, normal dağılımlı ve tolerans aralığının ortasında üretiliyorsa, toleranslar ± 3σ kabul edildiğinde montajların yaklaşık %99,73’ü bu aralıkta kalır. Bütün ölçülerin aynı anda en kötü sınırda olması seyrek olduğundan RSS daha geniş parça toleranslarına izin verir; seri üretimde ve çok parçalı zincirlerde kullanılır.
Toleransı simetrik olmayan ölçülerde (ör. 30 +0,021/0) RSS hesabı ölçünün tolerans ortasından yapılır; bu yüzden RSS’de ortalama boşluk anma boşluktan farklı çıkabilir.
ISO 286 sınıflarıyla tolerans zinciri
Toleranslar ISO 286 sınıfıyla verilmişse hesaplayıcıya sınıfı (H7, g6, h9) yazmanız yeterlidir; sapmalar anma ölçüye göre tablodan alınır. Örneğin Ø30 H7 delik +0,021/0 mm, Ø30 g6 mil −0,007/−0,02 mm’dir. İki parçalı delik–mil geçmesi için geçme hesabını tolerans hesaplama aracında da yapabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Tolerans analizi nedir?
Parça toleranslarının montajdaki bir boşluğa veya ölçüye birlikte nasıl etki ettiğini hesaplamaktır. En kötü durum ve istatistiksel (RSS) yöntem en yaygın iki yöntemdir.
En kötü durum ile RSS arasındaki fark nedir?
En kötü durum toleransları doğrudan toplar ve her parçanın aynı anda sınırda olduğunu varsayar. RSS toleransların kareleri toplamının karekökünü alır; parçaların bağımsız ve ortalanmış üretildiğini varsayar ve daha dar bir aralık verir.
RSS tolerans formülü nedir?
T = √(t₁² + t₂² + … + tₙ²); tᵢ her ölçünün yarı tolerans aralığıdır. Ortalama, her ölçünün tolerans ortasından hesaplanır.
Tolerans yığılması örneği
50 ± 0,1 gövdede 20, 15 ve 14,8 mm (± 0,05) parçalar: anma boşluk 0,2 mm, en kötü durumda −0,05 … 0,45 mm, RSS ile 0,068 … 0,332 mm.
Hangi yöntemi kullanmalıyım?
Az parçalı zincirlerde, emniyet açısından kritik montajlarda ve tek seferlik üretimde en kötü durumu; çok parçalı zincirlerde ve süreci kontrol altındaki seri üretimde RSS’yi kullanın. RSS sonucu, montajların küçük bir kısmının sınır dışında kalabileceğini kabul eder.
Tolerans analizi için Excel gerekir mi?
Gerekmez. Hesaplayıcı tarayıcıda çalışır, en fazla 20 ölçüyle en kötü durum ve RSS sonuçlarını birlikte verir; sonucu bağlantı olarak paylaşabilirsiniz.