PASLANMAZ ÇELİK AİLESİ
Martenzitik paslanmaz çelikler ve özellikleri
Martenzitik paslanmaz çelikler, ısıl işlemle sertleştirilebilen paslanmaz ailesidir. 410, 420 çeşitleri, 431 ve 440C; miller, vana parçaları, kesici kenarlar ve aşınan yüzeylerde kullanılır.
Martenzitik paslanmaz çelik nedir?
Martenzitik kaliteler ısıtılıp hızla soğutularak sertleştirilir; ardından menevişleme denen ikinci bir ısıtma ile sertlik ve tokluk dengesi ayarlanır. Parçanın ana biçimi genellikle tavlanmış, daha yumuşak hâlde işlenir; son özellikler ısıl işlemle kazanılır.
Martenzitik paslanmazlar mıknatısa çekilir. Isıl işlem ölçüyü değiştirebilir ve yüzeyde oksit bırakabilir; bu yüzden hassas yüzeylerde son taşlama için pay bırakılır.
420 tek bir çelik değildir: karbonun etkisi
1.4021 (X20Cr13), 1.4028 (X30Cr13) ve 1.4034 (X46Cr13), 420 adıyla anılan üç ayrı EN kalitesidir. Karbon miktarı arttıkça ısıl işlemden sonra ulaşılabilen sertlik ve aşınma direnci artar; 1.4021 yük taşıyan mekanik parçalarda, daha yüksek karbonlu kaliteler kesici ve aşınan yüzeylerde öne çıkar.
420F / 1.4029’da kükürt talaşlı işlemeyi kolaylaştırır. 431 / 1.4057 nikel içerir; 440C ise yüksek karbonu ve sert karbürleriyle aşınan yüzeylerde kullanılır. Daha sert olmak her zaman daha iyi demek değildir: darbe, kesit kalınlığı ve son ısıl işlem sonucu etkiler.
Kaynak ve son yüzey
Sertleşebilme özelliği kaynakta da etkilidir: kaynak çevresinin ısınıp soğuması o bölgenin sertliğini değiştirebilir. Bu yüzden 304L için kullanılan kaynak yaklaşımı martenzitik kalitelere aynı şekilde uygulanmaz. Korozyon direncini yalnız krom miktarı değil, ısıl işlem ve son temizlik de belirler.
Miller, pompalar ve vana parçaları
Miller ve vana parçaları, martenzitik paslanmazların yaygın kullanım alanlarındandır. 1.4122 gibi krom ve molibden içeren kaliteler bu alanda tanınır. 431 / 1.4057 ise nikel içeren, dayanım ve toklukla ilişkili başka bir seçenektir. Bu parçaların ortak özelliği, kuvvetleri taşırken bulundukları ortamla da temas etmeleridir. Paslanmazlık burada tek başına yeterli bir tanım değildir; mekanik özelliklerle birlikte anlam kazanır. Aynı mil biçimi farklı kalitelerde farklı özellik dengeleriyle sunulabilir.
Tokluk, kırılmaya karşı dirençtir. Aynı biçimde iki milin sertliği yakın olsa bile darbe karşısındaki davranışı aynı olmayabilir. Isıl işlem ve alaşım bileşimi, bu özelliklerin dengesini değiştirir.
Rulmanlar ve hassas temas yüzeyleri
Rulman elemanları ve enjeksiyon parçalarında küçük yüzeyler hassas bir mekanizmanın içinde görev yapar. Sertlik ve aşınma direncinin yanında, bu yüzeylerin ortam karşısındaki korozyon davranışı da değerlidir. Azot içeren 1.4123 bu tür kullanımlarla tanınan kaliteler arasındadır. 440C de sertlik ve aşınma uygulamalarıyla ilişkilidir, fakat farklı karbon ve alaşım dengesine sahiptir. İki kalitenin bazı benzer parçalarla anılması, aynı malzeme olduklarını veya aynı özellikleri sunduklarını göstermez.
Süpermartenzitiklerin petrol ve gazdaki yeri
Düşük karbonlu süpermartenzitikler, yüksek dayanımlı petrol ve gaz ekipmanlarıyla tanınır. 1.4415 bu alandaki Super 13Cr ailesinde yer alır. Nikel ve molibden içeren bileşim, klasik 13 kromlu martenzitiklerden farklı bir özellik dengesi oluşturur. Bununla birlikte Super 13Cr tek bir ürün veya tek bir UNS numarası değildir. Aile içinde farklı ürün tanımları bulunur. Bu nedenle geniş bir ticari ad ile belirli bir EN kalitesinin kimliği birbirinden ayrıdır.
Türbinlerde sıcaklık ve yük birlikte
1.4923 gibi yüksek sıcaklıkta dayanım amaçlı çelikler, enerji ekipmanlarında ayrı bir yer tutar. Türbin parçaları ve sıcak çalışan bağlantılar, bu kalitenin bilinen kullanım alanlarıdır. Burada aranan özellik yalnız sıcak bir yüzeye sahip olmak değildir; malzeme sıcaklık altında kuvvet de taşır. Bu yüzden fırın malzemeleriyle türbin çelikleri aynı sıcaklık başlığı altında birbirinin eşdeğeri sayılmaz. 1.4923’ün korozyon özellikleri de genel amaçlı östenitik paslanmazlardan farklıdır.
Kaliteleri birbirinden ayıran kullanım dengesi
Martenzitik paslanmaz ailesinin ortak bir yapıya sahip olması, üyelerinin bütün özelliklerini aynı yapmaz. Karbon, krom, nikel, molibden ve azot gibi elementler farklı dengeler oluşturur. Bu nedenle bir kalitede sertlik, diğerinde tokluk, başka birinde sıcaklık altındaki dayanım belirginleşebilir. Malzemeyi yalnız sert veya paslanmaz diye tanımlamak bu çeşitliliği eksik bırakır. Kullanım alanlarına bakıldığında, benzer isimler taşıyan çeliklerin neden farklı teknik görevlerle tanındığı daha somut hâle gelir.
Molibdenli ve havacılık amaçlı tanımlar
1.4120 / X20CrMo13, molibden içeren ayrı bir martenzitik çeliktir. Enerji ekipmanlarında ve endüstriyel vana parçalarında kullanılır. 420 ailesindeki bütün çeliklerin tek bir EN karşılığı veya aynı bileşimi yoktur. Eski SEW 400 atıflarıyla güncel ürün şartnamelerinin kapsamları da aynı değildir.
Havacılık çubuğu 1.4938 ise nikel, molibden ve vanadyum içeren farklı bir bileşimdir. EN 4825:2021, bu kaliteyi belirli ürün biçimi ve teslim koşuluyla tanımlar. Aynı ailede bulunan 1.4913 gibi sıcak bağlantı çeliklerinin önceliği ise enerji tesislerindeki uzun süreli yüktür. Ortak martenzitik yapı, bu malzemelerin aynı kullanım sınırlarına sahip olduğunu göstermez.
Sıcak bağlantı çeliğinin oda sıcaklığı tablosu
1.4923 için EN 10269:2013’teki bir satır, deney sıcaklığının neden önemli olduğunu gösterir. Aşağıdaki değerler +QT1 durumunda en çok 160 mm çap içindir. +QT, sertleştirmeden sonra kontrollü yeniden ısıtma olan menevişi belirtir. Sıcak bağlantılarda kullanılan bir çeliğe ait olmaları, bu değerlerin yüksek sıcaklıkta da aynen geçerli olduğunu göstermez.
| Özellik | 1.4923 / +QT1 referansı |
|---|---|
| Rp0,2, en az (MPa) | 600 |
| Rm (MPa) | 800–950 |
| Uzama A, en az (%) | 14 |
| Kesit daralması Z, en az (%) | 40 |
| KV2, 20 °C, en az (J) | 27 |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Kaynak: EN 10269:2013, Tablo 4. Çekme deneyi oda sıcaklığındadır; darbe enerjisi 20 °C’de verilir. Rp0,2 yüzde 0,2 kalıcı uzamaya karşılık gelen gerilme, Rm çekme deneyindeki en yüksek gerilmedir. Gerilme kesit alanına düşen kuvvettir; MPa ile N/mm² aynıdır. A kopma sonrası uzamayı, Z kopan numunenin kesitindeki daralmayı gösterir. KV2, ISO-V çentikli numunenin darbede soğurduğu enerjidir; birimi joule’dür (J). Dikdörtgen kesitlerde standart çap d yerine b boyutunu kullanır. Satır +QT2’ye veya bütün boyutlara aktarılmaz; sıcaklığa ve uzun süreli yüke bağlı tasarım değerlerinin yerine geçmez.
BSI — EN 10269:2013 — Tablo 4: 1.4923, +QT1, en çok 160 mm çap ve oda sıcaklığı deney koşulları.
Karbon miktarı neyi değiştirir?
Karbon, uygun sertleştirme işleminden sonra ulaşılabilecek sertliği ve aşınmaya karşı davranışı etkiler. Daha yüksek karbonlu çelikler, kesici kenarın biçimini korumasının önemli olduğu işlerde değerlendirilebilir. Ancak daha sert olması, her yönden daha iyi olduğu anlamına gelmez. Darbe, parça kalınlığı ve son ısıl işlem de sonucu etkiler.
Üçü arasında 1.4021 / X20Cr13 daha düşük karbonludur. X30Cr13 ve X46Cr13 daha yüksek karbonlu seçeneklerdir. Üçünde de parçaya önce tavlanarak yumuşatılmış durumda şekil verilip daha sonra ısıl işlemle son özellikleri kazandırılabilir.
| EN kalitesi | Çelik adı | Öne çıkan ayrım |
|---|---|---|
| 1.4021 | X20Cr13 | Üç seçenek içinde daha düşük karbon; %0,16–0,25 karbon |
| 1.4028 | X30Cr13 | 1.4021’den daha yüksek karbon düzeyi; %0,26–0,36 karbon |
| 1.4034 | X46Cr13 | Üç seçenek içinde daha yüksek karbon; %0,43–0,50 karbon |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Kaynak: EN 10088-3:2023, Tablo 5. Aralıklar, çubuk gibi uzun ürünlerin döküm numunesi için verilen kimyasal analiz sınırlarıdır; kütlece yüzdedir. Bu baskıda 1.4028 için karbon %0,26–0,36’dır. Sayılar sertlik veya belirli bir partinin analiz sonucu değildir. Son sertliği ısıl işlem, parçanın kesiti ve işlem durumu da etkiler.
EN 10088-3:2023 — resmî SIST önizlemesi (PDF) — Önizleme baskı ve kapsam içindir. Kimyasal karşılaştırma, tam metnin Tablo 5 satırları ve dipnotlarına dayanır.
Outokumpu — Handbook of Stainless Steel, 2013 (PDF) — PDF s.12, 15 ve 73–74: martenzitik yapı, karbonun etkisi ve yüzey hazırlığı.
Yumuşak halde işleme, ardından sertleştirme
Tavlama, malzemeyi yumuşatmak için kullanılan bir ısıl işlemdir. Parçanın ana şekli bu durumda işlenebilir; sertlik daha sonraki işlemlerle kazandırılır. Sertleştirmeyi izleyen menevişleme ise sertlik ile tokluk arasındaki dengeyi ayarlamak için yapılan ayrı bir ısıtma aşamasıdır. Yalnızca çeliğin adı, bitmiş parçanın bu işlemlerden hangilerini geçirdiğini söylemez.
Isıl işlem ölçüyü değiştirebilir ve yüzeyde oksit tabakası oluşturabilir. Bu nedenle sonradan taşlanacak bir milde veya hassas kesici yüzeyde, önceki işlemlerde bir miktar fazla malzeme bırakılır. Son taşlama bu payı kaldırarak istenen ölçüyü ve yüzeyi tamamlar.
Mil ve kesici parçalarda farklı ihtiyaçlar
1.4021, hem yük taşıması hem de korozyona karşı direnç göstermesi gereken mekanik parçalarda değerlendirilebilir. Daha yüksek karbonlu seçenekler ise kesici ve aşınan yüzeylerde öne çıkabilir. Malzemenin sertliği kadar, temas alanı ve yükün nasıl uygulandığı da önemlidir.
Bir kesici kenarın çok ince olması veya gövde tarafından yeterince desteklenmemesi sonucu değiştirebilir. Geniş bir kayma yüzeyinde ise temas alanı ve yüzey düzgünlüğü önem kazanır. Bu alanlarda kullanılan başka bir seçenek olan 440C’nin karbon miktarı ve yapısındaki sert karbür parçacıkları da farklıdır.
Kaynak ve bükümde ne değişir?
420 çeliklerinin sertleşebilmesi, kaynakta da etkili olur. Kaynak çevresinin ısınıp soğuması, o bölgenin iç yapısını ve sertliğini değiştirebilir. Bu yüzden 304L için kullanılan bir kaynak yaklaşımı 420’ye aynı şekilde uygulanmaz. Karbon miktarı ve malzemenin kaynak öncesi durumu da önemlidir.
Büküm, delik açma ve ana şeklin işlenmesi genellikle daha yumuşak halde yapılır. Sonrasında sertleştirme uygulanabilir. Kaynak varsa onun oluşturduğu ısınma ve soğuma da bu üretim sırasını etkiler. Son mekanik özellikler ısıl işlemle birlikte oluşur.
420F / 1.4029 neyle ayrılır?
420F / 1.4029, daha kolay tornalanıp işlenebilmesi için kükürt eklenmiş bir martenzitik paslanmazdır. Küçük miller, vana parçaları ve bağlantı elemanlarında kullanılır. Karbon aralığı 1.4021 ve 1.4028 ile aynı değildir. Kükürt işlenmeyi kolaylaştırırken korozyon ve yüzey özellikleri de ayrıca önemini korur.
Bir mekanik özellik tablosunda +QT850 gibi bir teslim durumu yazıyorsa, değerler sertleştirme ve ardından menevişleme işlemi yapılmış malzemeye aittir. Tavlanarak yumuşatılmış bir çubukta aynı değerler beklenmez. 420F sayfasındaki değerler bu nedenle ürün boyutu ve işlem durumuyla birlikte verilir.
420 ailesindeki diğer EN tanımları
1.4031 / X39Cr13 ve 1.4037 / X65Cr13 de farklı karbon miktarlarına sahip martenzitik paslanmazlardır. 1.4035 / X46CrS13 ise kükürt aralığıyla da ayrılır. Bunlar aynı 420 çeliğinin farklı yazımları değildir. EN 10088-3’ün korozyona dayanıklı çelikler tablosunda ayrı tanımlar olarak yer alırlar. Bıçak veya takım benzeri bir parçada kullanılmaları, tek başına farklı bir malzeme sınıfı olduklarını göstermez.
Tablo, EN 10088-3:2023’e göre karbon ve kükürt miktarlarını karşılaştırır; sertliği göstermez. Daha yüksek karbon, uygun ısıl işlemden sonra daha fazla sertleşme imkânı sağlayabilir. Ancak tavlanmış çubukla sertleştirilmiş parçanın sertliği aynı değildir. Yalnızca karbon oranından kesin bir HRC sertliği hesaplanamaz.
| EN tanımı | Karbon | Kükürt üst sınırı / aralığı |
|---|---|---|
| 1.4031 — X39Cr13 | %0,36–0,42 | ≤ %0,030 |
| 1.4034 — X46Cr13 | %0,43–0,50 | ≤ %0,030 |
| 1.4035 — X46CrS13 | %0,43–0,50 | %0,15–0,35 |
| 1.4037 — X65Cr13 | %0,58–0,70 | ≤ %0,015 |
Kaynak ve teknik ayrıntılar
Bu tablo da EN 10088-3:2023, Tablo 5 kapsamındadır. Karbon ve kükürt değerleri kütlece yüzdedir; “≤” üst sınırı, iki sayı arasındaki çizgi ise aralığı gösterir. Kükürt katkısının talaşlı imalata etkisi, bütün kalitelerin aynı korozyon veya kaynak davranışına sahip olduğu anlamına gelmez.
EN 10088-3:2023 — resmî SIST önizlemesi (PDF) — Önizleme baskı ve kapsam içindir. Kimyasal karşılaştırma, tam metnin Tablo 5 satırları ve dipnotlarına dayanır.
Bu ailedeki kaliteler
Bu ailedeki kalitelerin EN, AISI / SAE, UNS ve JIS tanımları. Farklı sistemlerdeki karşılıklar, bütün standart gereksinimlerinin aynı olduğu anlamına gelmez.
| Kalite / Alaşım | EN / W.Nr. | AISI / SAE | UNS | JIS | Kalite sayfası |
|---|---|---|---|---|---|
| Martenzitik paslanmaz çelikler17 kalite | |||||
| Kalite sayfası | |||||
| 416İşlenebilirlik odaklı martenzitik | 1.4005X12CrS13 | 416 | S41600 | SUS416 | |
| 410Martenzitik · Isıl işlemle sertleşir | 1.4006X12Cr13 | 410 | S41000 | SUS410 | |
| 420Martenzitik · Sertleştirilebilir | 1.4021X20Cr13 / X20Cr14 | 420 | S42000 | SUS420J1 | |
| 420Martenzitik · X30Cr13 | 1.4028X30Cr13 | 420 | S42000 | SUS420J2 | |
| 420FMartenzitik · Kükürt katkılı420BF | 1.4029X29CrS13 | 420F | S42020 | SUS420F | |
| 420Martenzitik · X46Cr13 | 1.4034X46Cr13 | — | S42000 | — | |
| 431Nikel içeren martenzitik kalite | 1.4057X17CrNi16-2 | 431 | S43100 | SUS431 | |
| 1.4112Yüksek karbon · Aşınma direnci | 1.4112X90CrMoV18 | — | — | — | |
| X50CrMoV15Sertleştirilebilir · Molibden ve vanadyum | 1.4116X50CrMoV15 | — | — | — | |
| 1.4122Martenzitik · Molibden içerir | 1.4122X39CrMo17-1 / X35CrMo17 | — | — | — | |
| 1.4123Martenzitik · Azot alaşımlı | 1.4123X40CrMoVN16-2 | — | S42025 | — | |
| 440CYüksek karbon · Aşınma direnci | 1.4125X105CrMo17 | 440C | S44004 | — | |
| 415Düşük karbonlu martenzitik | 1.4313X3CrNiMo13-4 | — | S41500 | SUSF6NM | |
| Super 13CrSüpermartenzitik · Düşük karbon | 1.4415X2CrNiMoV13-5-2 | — | — | — | |
| X4CrNiMo16-5-1Düşük karbon · Dayanım ve tokluk | 1.4418X4CrNiMo16-5-1 | — | — | — | |
| 1.4923Martenzitik · Yüksek sıcaklık dayanımı | 1.4923X22CrMoV12-1 | — | — | — | |
| 1.4938Martenzitik · Havacılık çubukları | 1.4938X12CrNiMoV12-3 | — | — | — | |
Rehberler
Sık sorulan sorular
Martenzitik paslanmaz çelik nedir?
Isıtılıp hızla soğutularak sertleştirilebilen, ardından menevişlenen paslanmaz çelik ailesidir. 410, 420, 431 ve 440C örnektir.
420 paslanmaz hangi kalitedir?
420 tek bir çelik değildir: 1.4021 (X20Cr13), 1.4028 (X30Cr13) ve 1.4034 (X46Cr13) ayrı EN kaliteleridir ve karbon miktarlarıyla ayrılır.
Martenzitik paslanmaz mıknatıs tutar mı?
Evet, martenzitik paslanmazlar mıknatısa çekilir. Bu yapılarının doğal özelliğidir.
Martenzitik paslanmaz nerede kullanılır?
Miller, vana parçaları, pompa bileşenleri, kesici kenarlar ve rulman gibi aşınan yüzeylerde. Sertlik ve tokluk dengesi kaliteye ve ısıl işleme göre seçilir.
İHTİYACINIZI BİRLİKTE NETLEŞTİRELİM
Sıradaki projeniz için
doğru başlangıç.
Avrupa menşeli ve EN 10204 3.1 belgeli malzeme ihtiyacınız için ekibimizle doğrudan görüşebilir, projenize uygun tedarik seçenekleri hakkında bilgi alabilirsiniz.
Teklif talebi